Türkiye Fay Haritası

Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileşim alanında yer alır. Arap levhasının kuzeye doğru hareketi, Anadolu'yu batıya doğru sıkıştırarak iter; bu hareket, ülkenin dört bir yanında deprem üreten fay sistemlerinin kaynağıdır. Türkiye fay haritası, bu fayların nerede olduğunu ve nasıl uzandığını gösteren temel bir başvuru belgesidir.

Bu sayfada ülkemizin başlıca aktif fay sistemlerini, diri fay kavramını, resmî haritaların nasıl kullanılacağını ve Bursa ile Marmara Bölgesi'ni etkileyen fayları genel hatlarıyla anlatıyoruz. Yukarıdaki şematik harita, sistemlerin birbirine göre konumunu görmek içindir; ölçekli ve resmî veri için MTA ve AFAD yayınları esastır. En önemli mesajı da baştan verelim: fay haritası bölgesel bir bilgi kaynağıdır, parselinizdeki zeminin nasıl davranacağını söylemez.

Türkiye'nin başlıca aktif fay sistemleri

Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ)

Kuzey Anadolu Fay Zonu, doğuda Karlıova civarından başlayıp batıda Marmara Bölgesi ve Saros Körfezi'ne kadar uzanan, dünyanın en iyi bilinen doğrultu atımlı faylarından biridir. Sağ yanal hareketli bu fay zonu boyunca yirminci yüzyılda doğudan batıya doğru ilerleyen bir dizi büyük deprem meydana gelmiştir; 1999 Kocaeli (Gölcük) ve Düzce depremleri bu zonun batı kesiminde gerçekleşmiştir.

Marmara Bölgesi'ne ulaştığında KAFZ tek bir hat olarak devam etmez; kuzey, orta ve güney kollar olmak üzere birden fazla kola ayrılır. Kuzey kol Marmara Denizi içinden geçerken, güney kol Bursa ve çevresini doğrudan ilgilendirir.

Doğu Anadolu Fay Zonu (DAFZ)

Doğu Anadolu Fay Zonu, Karlıova civarında KAFZ ile birleşip güneybatıya doğru Kahramanmaraş ve Hatay yönünde uzanan sol yanal doğrultu atımlı bir fay zonudur. 6 Şubat 2023'te Kahramanmaraş merkezli depremler bu fay sistemi ve bağlantılı segmentler üzerinde meydana gelmiş, geniş bir bölgede ağır hasara yol açmıştır.

Batı Anadolu graben sistemleri

Batı Anadolu, kabuğun genel olarak kuzey–güney yönünde gerildiği bir bölgedir. Bu gerilme; Gediz, Büyük Menderes ve Küçük Menderes gibi doğu–batı uzanımlı çöküntü havzalarını (grabenleri) ve bunları sınırlayan normal fayları oluşturmuştur. Bölgede çok sayıda, görece kısa ama deprem üretme potansiyeli taşıyan fay bulunur.

Diğer fay sistemleri

Bu ana sistemlerin yanında Orta Anadolu'da ve Doğu Anadolu'da çok sayıda ikincil fay ve fay zonu vardır. Ülkemizde deprem tehlikesinden tamamen arınmış bir bölge bulunmadığı için, tehlikenin düzeyi bölgeden bölgeye değişse de her yapıda deprem tasarımı yapılır.

Diri fay nedir?

Diri fay, jeolojik olarak yakın geçmişte hareket ettiğine dair kanıt bulunan ve gelecekte yeniden hareket ederek deprem üretme potansiyeli taşıyan faydır. Bir fayın "diri" kabul edilmesi; arazi gözlemleri, hendek (paleosismoloji) çalışmaları, tarihsel ve aletsel deprem kayıtları gibi verilere dayanır.

Diri fayların konumu iki açıdan önemlidir. Birincisi, deprem tehlikesi hesaplarının girdisidir. İkincisi, fayın yüzeyi kestiği hatlarda yüzey kırığı oluşabileceği için bu hatlar üzerinde ve çok yakınında yapılaşma ayrıca değerlendirilir. Bu değerlendirmeler, plan ölçeğinde imar planına esas zemin etütleriyle ele alınır.

MTA diri fay haritaları nasıl kullanılır?

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA (yeni sekmede açılır)), Türkiye'nin diri fay haritalarını hazırlayan ve yayımlayan kurumdur. Bu haritalar, fayların konumunu ve türünü bölgesel ölçekte gösterir.

Kullanırken dikkat edilmesi gerekenler:

1. Ölçeği unutmayın. Bölgesel ölçekli bir haritada çizilen bir çizgi, arazide onlarca metrelik bir genişliği temsil edebilir. Parsel sınırı hassasiyetinde yorum yapılmamalıdır.
2. Fay türüne ve bölümlerine bakın. Haritalar fayları türlerine ve kesinlik derecelerine göre farklı simgelerle gösterebilir; lejant mutlaka okunmalıdır.
3. Güncelliği kontrol edin. Yeni araştırmalar ve büyük depremler sonrasında haritalar güncellenebilir; kurumun güncel yayınları esas alınmalıdır.
4. Uzman yorumu alın. Bir fayın parselinize etkisi, jeoloji mühendisliği değerlendirmesi gerektirir.

AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası nasıl kullanılır?

Fay haritası fayın nerede olduğunu gösterir; tasarımda kullanılan sayıyı ise deprem tehlike haritası verir. AFAD tarafından yayımlanan Türkiye Deprem Tehlike Haritaları (yeni sekmede açılır) interaktif uygulaması, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği ile birlikte kullanılan resmî deprem tehlike verisinin kaynağıdır. Eski "1. derece, 2. derece deprem bölgesi" sınıflandırmasının yerini, her koordinat için ayrı hesaplanan ivme değerleri almıştır.

1. 01

   Konumun seçilmesi

   Uygulamada parselin konumu harita üzerinden işaretlenir ya da koordinatı girilir. Değerler noktasal hesaplandığı için, yan parselde bile küçük farklar çıkabilir.

2. 02

   Deprem yer hareketi düzeyinin seçilmesi

   Yönetmelik dört düzey tanımlar: DD-1 (50 yılda aşılma olasılığı %2, yaklaşık 2475 yıl tekrarlanma), DD-2 (%10, ~475 yıl), DD-3 (%50, ~72 yıl) ve DD-4 (%68, ~43 yıl). Bina tasarımında esas alınan düzey çoğunlukla DD-2'dir; DD-1 ve DD-3 performans değerlendirmelerinde kullanılır.

3. 03

   Sonuç değerlerinin okunması

   Uygulama seçilen düzey için harita spektral ivme katsayılarını ve yer hareketi değerlerini verir (aşağıdaki tablo).

4. 04

   Zemin sınıfıyla birleştirilmesi

   Bu değerler, zemin etüdüyle belirlenen yerel zemin sınıfı kullanılarak tasarım spektrumuna dönüştürülür. Bu adım olmadan tasarım parametresi elde edilmez.

Uygulamadan dönen başlıca değerler ve karşılıkları:

Burada kritik nokta dördüncü adımdır: haritadan alınan değerler referans bir zemin için geçerlidir. Parselinizdeki zeminin sınıfı bilinmeden tasarım parametreleri belirlenemez; aynı SS değeri, sağlam kaya ile gevşek alüvyonda bambaşka tasarım spektrumları üretir. Bu zemin sınıfı ise ancak parselde yapılan zemin etüdüyle belirlenir. Zemin sınıflarının tasarıma etkisini TBDY 2018 zemin sınıfları rehberimizde anlattık.

Bursa ve Marmara'yı etkileyen fay sistemleri

Marmara Bölgesi, KAFZ'nin kollara ayrıldığı karmaşık bir tektonik yapıya sahiptir. Bursa açısından öne çıkan sistemler genel olarak şunlardır:

• KAFZ güney kolu: Marmara'nın güneyinde, İznik Gölü, Gemlik Körfezi ve çevresinden geçerek batıya uzanan kol ve bu kola bağlı segmentler Bursa ve yakın çevresini ilgilendirir.
• Bursa fayı: Uludağ'ın kuzey eteği boyunca uzanan ve Bursa ovasını güneyden sınırlayan fay olarak bilinir. Kentin tarihinde yıkıcı depremler yer almış olup, bölgedeki fayların ayrıntılı özellikleri ve deprem potansiyeli bilimsel çalışmalarla araştırılmaya devam etmektedir.
• Bölgedeki diğer faylar: İl sınırları içinde ve yakınında, farklı uzunluk ve türde başka faylar da bulunmaktadır. Bunların güncel konum ve nitelikleri için MTA'nın yayınları esas alınmalıdır.

Bursa'da deprem riskini değerlendirirken yalnızca fayın konumu değil, zeminin kendisi de belirleyicidir. Bursa ovası gibi alüvyal alanlarda yeraltı suyu sığ, zeminler ise yer yer gevşek ve yumuşak olabilir. Bu koşullar deprem dalgalarını büyütebilir ve sıvılaşma riskini artırabilir. Konuyu Bursa alüvyon zeminlerinde sıvılaşma riski yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Fay haritası parsel bazında zemin etüdünün yerini tutmaz

Fay haritasına bakarak "evim faya uzak, güvendeyim" ya da "evim faya yakın, bina yapılamaz" sonucuna varmak doğru değildir. Bunun nedenleri şunlardır:

• Deprem hasarı yalnızca fay mesafesine bağlı değildir. Faydan uzak ama yumuşak zemin üzerindeki bir yapı, faya daha yakın ama sağlam zemin üzerindeki bir yapıdan daha fazla sarsılabilir.
• Harita ölçeği parsel ölçeği değildir. Bölgesel haritalar, parsel sınırındaki hassasiyeti sağlamaz.
• Yapı tasarımı zemin verisiyle yapılır. Taşıma gücü, oturma, yerel zemin sınıfı, sıvılaşma ve yeraltı suyu gibi parametreler ancak sondaj, arazi deneyleri, jeofizik ölçümler ve laboratuvar deneyleriyle belirlenir.
• Mevcut yapıların güvenliği ayrıca değerlendirilir. Var olan bir binanın depreme dayanıklılığı, yapının kendisinin incelenmesiyle anlaşılır; bu konuda depreme dayanıklılık sayfamıza göz atabilirsiniz.

Yeni bir yapı için parselinize özel veriye ihtiyacınız varsa zemin etütleri sayfamızdan kapsamı inceleyebilirsiniz. Deprem ve yapı mevzuatına ilişkin özetleri ise mevzuat bölümümüzde bulabilirsiniz.