Karotlu Sondaj – Boy Sondajı

Karotlu sondaj; sert zeminlerde, kaya zeminlerde, bloklu zeminlerde ve beton ile zeminde oluşturulmuş kolonlarda (zemin iyileştirme yapılmış bölgelerde) belirli standartlarda sondaj yapılarak, karot alıcı özel gereçlerle zeminde ilerlenirken aynı sırada zeminden örnek alınması işlemlerinin bütünüdür. Zeminden alınan bu silindirik malzemelere karot örnekleri denir.

Karotlu sondaj bir döner sondaj yöntemidir ve genellikle kaya ortamlarda uygulanır. Amaç yalnızca karotiyerin kestiği ince halka kesimin dışarı alınması ve karotiyerin soğutulması olduğundan, dolaşım sıvısı olarak genellikle yalnızca su kullanılır. Ancak yüksek miktarda su kaçağı olduğunda, kuyu çeperinde sıva oluşturmak için sondaj çamuru kullanılır.

Firmamız her türlü zeminde ve zemin iyileştirme yapılmış alanlarda hem zemin sondajı hem de boy sondajı yapar. Çalışmaların raporlarını hazırlar ve gerekli durumlarda ilgili kamu kurumlarının onayına sunulmasını sağlar.

Karotlu sondaj ve boy sondajı ne zaman gerekir?

• Temel kotunda veya altında kaya bulunan sahalarda kaya kalitesinin belirlenmesi
• Bloklu zeminlerde karşılaşılan birimin blok mu ana kaya mı olduğunun doğrulanması
• Şev, yarma ve tünel gibi kaya kazılarında süreksizliklerin incelenmesi
• Jet grout veya benzeri kolonlarla yapılan zemin iyileştirmesi sonrasında kolon kalitesinin kontrolü
• Kazıklı temel ucunun oturduğu birimin doğrulanması
• Kaya numunesi üzerinde tek eksenli basınç gibi laboratuvar deneyleri yapılması gereken durumlar

Yöntem ve teknik esaslar

Karotiyer ve karot alma

Karotiyer, ucunda elmas veya sert metal uçlu kron bulunan, kestiği kaya silindirini içindeki tüpe alan sondaj takımıdır. Tek tüplü karotiyerlerde karot dönen tüple temas eder; zayıf ve çatlaklı kayalarda karotu korumak için çift tüplü karotiyerler tercih edilir. Her ilerleme (manevra) sonunda karot dışarı alınır, sırasıyla karot sandıklarına dizilir, derinlikleri etiketlenir ve fotoğraflanır.

RQD ve TCR

Karot sandığı, kaya kalitesinin "okunduğu" yerdir. İki temel ölçü kullanılır:

• TCR (Toplam Karot Verimi): Bir manevrada alınan toplam karot uzunluğunun ilerleme uzunluğuna oranıdır (%). Düşük TCR, kırıklı veya ayrışmış zonlara işaret eder.
• RQD (Kaya Kalite Göstergesi): Boyu 10 cm ve üzeri olan sağlam karot parçalarının toplamının ilerleme uzunluğuna oranıdır (%). Değer yükseldikçe kaya daha az çatlaklı ve daha sağlamdır. Ayrıntılı tanım: RQD.

Bunlara ek olarak kırık sıklığı, süreksizlik yüzeylerinin durumu, ayrışma derecesi ve kayaç türü loga işlenir.

Boy sondajı ile kolon kontrolü

Jet grout kolonları zeminin içinde oluşturulduğu için gözle kontrol edilemez. Boy sondajı, seçilen kolonların ekseninde kolon boyunca karotlu sondaj yapılarak kolonun tüm uzunluğu boyunca numune alınmasıdır. Bu çalışmayla:

• Kolonun sürekliliği (kesintisiz, boşluksuz oluşup oluşmadığı) karot sandığında doğrudan görülür,
• Karot verimi ve homojenlik değerlendirilir,
• Uygun karot numuneleri üzerinde basınç dayanımı deneyi yapılarak tasarım dayanımına ulaşılıp ulaşılmadığı kontrol edilir,
• Kolonun tasarım boyuna ulaşıp ulaşmadığı doğrulanır.

Jet grout yöntemi hakkında ayrıntı için jet grout uygulaması sayfamıza bakabilirsiniz. Kazıklar için boy sondajının yanında tahribatsız bir alternatif olarak PIT deneyi de kullanılır.

Temel sondajı ile farkı

Zemin tabakalarında yapılan etüt sondajı hakkında ayrıntı için temel sondajları sayfasına bakabilirsiniz.

Kullanılan ekipman ve deneyler

• Döner sondaj makinesi ve karotlu sondaj takımları
• Tek ve çift tüplü karotiyerler, elmas uçlu kronlar
• Su ve gerektiğinde sondaj çamuru dolaşım sistemi
• Karot sandıkları, etiketleme ve fotoğraflama düzeni
• Laboratuvarda karot numunesi üzerinde basınç dayanımı ve kaya deneyleri

Numuneler deney programına uygun olarak laboratuvara teslim edilir.

Karotlu sondaj süreci

1. 01

   Amaç ve nokta seçimi

   Kaya araştırması mı kolon kontrolü mü yapılacağı belirlenir; sondaj noktaları veya kontrol edilecek kolonlar seçilir.

2. 02

   Makine kurulumu

   Sondaj makinesi noktaya kurulur, kolon kontrolünde karotiyer kolon eksenine hizalanır.

3. 03

   Karotlu ilerleme

   Su veya gerektiğinde çamur dolaşımıyla karot alınarak ilerlenir, her manevra kayıt altına alınır.

4. 04

   Karot sandıklama

   Karotlar derinlik sırasıyla sandıklanır, etiketlenir ve fotoğraflanır; TCR ve RQD ölçülür.

5. 05

   Laboratuvar

   Uygun numuneler seçilerek basınç dayanımı ve diğer deneyler için laboratuvara teslim edilir.

6. 06

   Raporlama

   Sondaj logları, karot fotoğrafları ve deney sonuçlarıyla rapor hazırlanır; gerekirse ilgili kurumun onayına sunulur.

Teslim edilen çıktılar

• Karotlu sondaj logları (TCR, RQD, kırık sıklığı, ayrışma, kayaç tanımı)
• Karot sandıklarının fotoğrafları
• Boy sondajında kolon boyu, süreklilik ve homojenlik değerlendirmesi
• Karot numunelerinin basınç dayanımı ve diğer deney sonuçları
• Sonuçların geoteknik rapor veya kalite kontrol raporu içinde değerlendirilmesi
• Gerekli durumlarda kurum onayına sunulan rapor dosyası

İlgili mevzuat ve standartlar

• TS EN 1997-2 (Eurocode 7 – Bölüm 2): Zemin ve kaya araştırması, numune alma.
• TS EN 12504-1: Beton karot numunesi alma ve basınç dayanımı tayini (beton ve çimento esaslı kolon numunelerinde referans alınır).
• TBDY 2018: Zemin ve kaya birimlerinin tasarımdaki değerlendirmesi.
• Proje şartnamesi: Boy sondajı sayısı, kabul kriterleri ve deney programı genellikle iyileştirme projesinde tanımlanır.

Süre ve maliyeti etkileyen faktörler

Sık yapılan hatalar

• Bloku ana kaya sanmak: Yetersiz karot ilerlemesi temel ve kazık tasarımını yanıltır.
• Karotları sırasız veya etiketsiz sandıklamak: RQD ve derinlik ilişkisi kaybolur.
• Kırıklı kayada tek tüplü karotiyer kullanmak: Karot verimi düşer, kaya olduğundan zayıf görünür.
• Boy sondajında kolon eksenini kaçırmak: Sondaj kolonun dışına çıkarsa kolon hatalı "süreksiz" görünebilir.
• Kontrol noktalarını yalnızca kolay erişilen kolonlardan seçmek: Sonuç sahanın genelini temsil etmez.