Fore Kazık

Fore kazık, fore kazık makinesi yardımıyla zeminde belirli çap ve derinlikte dairesel kesitli delgi yapılması, oluşturulan kuyuya demir donatı yerleştirilmesi ve beton dökülmesiyle zeminde betonarme kolon oluşturulması esasına dayanan bir zemin iyileştirme ve derin temel yöntemidir. "Fore" (Fransızca foré, delinmiş) adı, kazığın çakılmadan, zemin delinerek yerinde imal edilmesinden gelir. İngilizce kaynaklarda bored pile olarak geçer.

Fore kazık, zayıf zemin koşullarında yapıların taşıma kapasitesini artırmak için kullanılan bir temel kazık sistemidir. Yükü uç direnci ve çevre sürtünmesiyle sağlam tabakalara aktarır. Aynı teknik, yan yana dizilen kazıklarla derin kazılarda iksa perdesi oluşturmak için de kullanılır.

Fore kazık ne zaman gerekir?

• Yumuşak veya gevşek tabakanın kalın olduğu sahalar: Sağlam zemin veya kaya yüzeye yakın değilse ve sığ temel oturma sınırlarını aşıyorsa.
• Yüksek ve tekil yükler: Çok katlı binalar, köprü ayakları, sanayi yapıları ve ağır makine temelleri.
• Sıvılaşma riski: Sıvılaşabilir tabakayı geçerek altındaki sağlam zemine soketlenen kazıklar.
• Derin kazı iksası: Bodrum katlar için yapılan kazılarda komşu yapıları ve yolları korumak.
• Şev ve heyelan stabilizasyonu: Kayma yüzeyini kesen kazık dizileri.
• Farklı oturmaya duyarlı yapılar: Kazıklı radye çözümleriyle oturmaların sınırlandırılması.

Kazıklı temel ile radye veya münferit temel arasındaki seçim için temel tipi seçimi yazımıza, kavramın kısa tanımı için kazıklı temel sözlük maddesine bakabilirsiniz.

Yöntem ve teknik esaslar

Delgi yöntemleri

Yöntem, zemin etüdünde belirlenen tabakalar ve yeraltı suyu seviyesine göre seçilir. Kuyu göçmesi, kazık kesitinde daralmaya ve beton kirlenmesine yol açtığı için destek yönteminin doğru seçilmesi kazık kalitesinin temelidir. Delgi tamamlandığında kuyu tabanı temizlenir; tabanda kalan gevşek malzeme uç direncini azaltır.

Donatı kafesi

Boyuna donatılar ve bunları saran fret (spiral veya etriye) ile hazırlanan donatı kafesi, kuyuya vinçle indirilir. Kafese takılan mesafe elemanları (beton ara parçaları veya makaralar) donatının kuyu çeperinden eşit uzaklıkta kalmasını ve beton örtüsünün sağlanmasını garanti eder. Uzun kazıklarda kafes parçalı imal edilip bindirme veya kaynakla eklenir. Kafesin üst ucunda bırakılan filiz donatılar, kazık başı başlık veya radye temele bağlanır.

Tremi ile beton dökümü

Su veya bentonit altında beton, kuyunun tabanına kadar indirilen tremi borusuyla dökülür. Tremi borusunun ucu döküm boyunca taze betonun içinde kalır; böylece beton sıvıyı aşağıdan yukarı iterek yer değiştirir ve su ile karışmaz. İşlenebilirliği yüksek, ayrışmaya dayanıklı bir beton kullanılır ve döküm kesintisiz tamamlanır. Kazık üst kotunun üzerinde fazladan beton dökülür; kirlenen bu üst bölüm daha sonra kırılarak sağlam betona ulaşılır.

İksa perdesi olarak fore kazık

Derin kazılarda fore kazıklar aralıklı, teğet veya kesişen (sekant) düzende dizilerek perde oluşturulur. Kazık başları bir başlık kirişiyle bağlanır. Kazı derinleştikçe perdeye gelen toprak ve su itkisi, kademeli olarak yapılan öngermeli ankrajlar ve kuşak kirişleriyle karşılanır. Aralıklı kazıklarda kazıklar arasındaki zemin püskürtme beton veya jet grout ile tutulur. İksa tasarımı kazı derinliğine, zemin parametrelerine, yeraltı suyuna ve komşu yapıların temel kotuna göre yapılır; kavram için iksa sözlük maddesine bakabilirsiniz.

Kullanılan ekipman ve deneyler

• Fore kazık makinesi (döner delgi, burgu ve kova uçlar)
• Muhafaza boruları ve gerektiğinde bentonit/polimer hazırlama ve geri kazanım ünitesi
• Donatı kafesi indirme için vinç
• Tremi boruları ve beton pompası

Kazık yükleme deneyi: Kazığın taşıma kapasitesini doğrudan ölçen deneydir. Statik yükleme deneyinde deney kazığına kademeli yük verilir ve oturmalar kaydedilir; sonuç tasarım kabullerini doğrular. Deney kazığı sayısı ve yük seviyesi projede belirlenir.

PIT deneyi: Kazık başına vurulan küçük bir çekiçle oluşturulan dalganın yansıması ölçülerek kazık boyu ve süreksizlikler tahribatsız olarak incelenir. Uygulama ve yorum için PIT deneyi – kazık süreksizlik bütünlük deneyi sayfamıza bakabilirsiniz.

Ayrıca beton numuneleri alınarak basınç dayanımı kontrol edilir; gerektiğinde kazık gövdesinden karot alınır.

Fore kazık uygulama süreci

1. 01

   Proje ve veri kontrolü

   Zemin etüdü, kazık yerleşim planı, çap, boy ve donatı detayları incelenir.

2. 02

   Aplikasyon ve kılavuz

   Kazık yerleri işaretlenir; gerekiyorsa kılavuz beton veya kılavuz boru hazırlanır.

3. 03

   Delgi

   Seçilen yönteme göre kuyu proje kotuna kadar açılır; delgi sırasında geçilen zemin kaydedilir ve proje ile karşılaştırılır.

4. 04

   Taban temizliği

   Kuyu tabanındaki gevşek malzeme temizlenir, derinlik ölçülerek kontrol edilir.

5. 05

   Donatı kafesi

   Kafes mesafe elemanlarıyla birlikte kuyuya indirilir ve kotunda sabitlenir.

6. 06

   Beton dökümü

   Tremi ile kesintisiz döküm yapılır; muhafaza borusu varsa beton seviyesi izlenerek çekilir.

7. 07

   Kazık başı kırımı

   Beton priz aldıktan sonra fazladan dökülen üst bölüm kırılır, filizler temizlenir.

8. 08

   Deney ve raporlama

   PIT, beton numunesi ve gerekiyorsa yükleme deneyleri yapılır; imalat kayıtları ve as-built plan teslim edilir.

Teslim edilen çıktılar

• Kazık imalat föyleri (delgi derinliği, geçilen tabakalar, beton hacmi, döküm süresi)
• Beton sevk ve numune kayıtları
• PIT deneyi raporu ve gerekiyorsa yükleme deneyi raporu
• Yapıldığı gibi (as-built) kazık yerleşim planı
• İksa işlerinde ankraj ve kuşak kirişi kayıtları

İlgili mevzuat ve standartlar

• TS EN 1536: Özel geoteknik işlerin uygulanması – fore kazıklar.
• TS EN 1997 (Eurocode 7): Kazıklı temellerin geoteknik tasarımı.
• TS 500: Betonarme yapıların tasarım ve yapım kuralları.
• TBDY 2018: Kazıklı temellerin deprem etkisi altında tasarımı; özeti için TBDY 2018.

Süre ve maliyeti etkileyen faktörler

Sık yapılan hatalar

• Yeraltı suyu altında muhafazasız delgi yapmak; kuyu göçmesine ve kesit daralmasına neden olmak.
• Kuyu tabanını temizlemeden beton dökmek.
• Tremi borusunu betondan çıkarmak veya dökümü kesintiye uğratmak.
• Mesafe elemanı kullanmamak; donatının çepere yaslanması ve örtü betonunun kaybolması.
• Kazık başını yeterince kırmadan temele bağlamak.
• Delgide geçilen zemini kaydetmemek; projedeki tabakalarla uyumsuzluğu fark etmemek.