Jeolojik-Jeoteknik Etüt Raporu

Jeolojik-jeoteknik etüt raporu, incelenen alanın jeolojik yapısını, tektonik ve deprem koşullarını, arazi ve laboratuvar çalışmalarıyla belirlenen zemin özelliklerini ve bunların mühendislik açısından değerlendirmesini bir araya getiren teknik belgedir. Rapor, ham veri yığını değildir: sondaj logu, jeofizik kesit ve deney föyü gibi ekler, metin bölümünde bir sonuca bağlanır ve sonuç bölümünde uygulanabilir önerilere dönüşür.

Türkiye'deki uygulamada bu başlık altında birbirine karıştırılan iki ayrı düzlem vardır. Birincisi, plan yapılacak alanın bütünü için hazırlanan ve yerleşime uygunluk değerlendirmesiyle sonuçlanan imar planına esas jeolojik-jeoteknik etüt; ikincisi ise tek bir parselde, belirli bir yapı için hazırlanan ve temel tasarımına veri üreten parsel bazlı zemin ve temel etüdüdür. İki çalışmanın ölçeği, yöntemi, çıktısı ve onay makamı farklıdır. Bursa merkezli ekibimiz her iki rapor türünde de arazi çalışmalarını yürütmekte ve raporlama yapmaktadır.

Jeolojik-jeoteknik etüt raporu ne zaman gerekir?

• Yeni imar planı veya plan revizyonu: Plan kararlarının yerbilimsel verilere dayandırılması gerektiğinde; ayrıntı için imar planına esas zemin etütleri sayfamıza bakabilirsiniz.
• Yapı ruhsatı başvurusu: Parselde yapılacak bina için temel tasarımına esas zemin verisi üretilmesi gerektiğinde.
• Kentsel dönüşüm ve yeniden yapılaşma: Yıkılan yapının yerine yapılacak binanın temel sisteminin yeniden belirlenmesinde.
• Kullanım veya yoğunluk değişikliği: Yapı yüklerinin artması ya da kullanım amacının değişmesi durumunda mevcut verinin yetersiz kalması.
• Şev, istinat ve altyapı projeleri: Kazı, dolgu ve istinat yapılarının tasarımı için zemin parametrelerinin belirlenmesinde.
• Afet sonrası değerlendirmeler: Zemin kaynaklı hasar şüphesi bulunan alanlarda tehlikenin belgelenmesinde.
• Eski etüdün güncelliğini yitirmesi: Yeraltı suyu rejiminin veya çevre yapılaşmanın değişmiş olması durumunda.

Yöntem ve teknik esaslar

İmar planına esas etüt ile parsel etüdünün farkı

İmar planına esas etütte alanlar, yerleşime uygunluk bakımından sınıflara ayrılır. Uygulamada "uygun alan", "önlemli alan" ve "ayrıntılı etüt gerektiren alan" gibi başlıklar ve bunların kısaltmaları kullanılır; sınıfların güncel adlandırması, ölçütleri ve kısaltmaları onay makamının yürürlükteki rapor formatına göre değiştiğinden, her çalışmada güncel format esas alınmalıdır. Plan onaylandıktan sonra bu sınıflama tek başına yeterli olmaz; her parselde ayrıca bina özelinde zemin etüdü yapılması gerekir.

Arazi çalışmaları

Rapor üretiminin omurgasını arazi verisi oluşturur. Jeolojik haritalama ve arazi gözlemiyle başlanır; birimlerin sınırları, tabakalanma, süreksizlikler, şev koşulları ve yüzey suyu izleri kaydedilir. Ardından zemin profilini ortaya koymak için temel sondajları açılır. Sondaj sırasında standart penetrasyon deneyi yapılır, örselenmiş ve örselenmemiş numuneler alınır; kaya birimlerde karot alımı ve RQD belirlenmesi yoluna gidilir. Gerektiğinde koni penetrasyon deneyi, presiyometre deneyi veya arazi kesme deneyleri programa eklenir.

Sondaj noktaları arasındaki alanın sürekliliğini görmek için jeofizik çalışmalar yapılır. Yüzey dalgası ölçümleriyle (MASW) kayma dalgası hızı profili çıkarılır, sismik kırılma ile tabaka sınırları ve dinamik parametreler değerlendirilir, mikrotremor ölçümleriyle zemin hâkim periyodu belirlenir. Yeraltı suyu için ölçüm kuyuları ve gözlem programı kurulabilir; ayrıntı için yeraltı suyu araştırmaları sayfamıza bakılabilir.

Laboratuvar çalışmaları

Alınan numuneler, zemin türüne ve değerlendirilecek probleme göre seçilen deneylere tabi tutulur: su içeriği, dane dağılımı, kıvam limitleri, birim hacim ağırlık gibi indeks deneyleri; serbest basınç, üç eksenli ve kesme kutusu gibi dayanım deneyleri; ödometre ile konsolidasyon ve şişme deneyleri. Deneylerin akredite bir laboratuvarda yapılması ve föylerin rapora eklenmesi beklenir.

Değerlendirme bölümü

Raporun teknik ağırlık merkezi bu bölümdür. Arazi ve laboratuvar verileri, mühendislik problemleri bakımından yorumlanır:

• Zemin emniyet gerilmesi ve taşıma gücü: Temel tipi ve derinliği kabulleriyle birlikte hesaplanır.
• Oturma: Ani ve konsolidasyon oturmaları ile farklı oturma riski değerlendirilir.
• Sıvılaşma: Suya doygun, gevşek granüler tabakalarda sıvılaşma potansiyeli deprem ivmesiyle birlikte incelenir.
• Şev ve duraylılık: Kazı ve dolgu şevleri ile doğal yamaçlar için şev stabilitesi analizleri yapılır, gerekiyorsa iksa ihtiyacı tanımlanır.
• Yeraltı suyu: Yeraltı suyu seviyesi, mevsimsel değişim ve kazı sırasında beklenen su gelirinin kazıya etkisi ele alınır.
• Zemin sınıfı ve yerel zemin etkisi: Kayma dalgası hızı profili üzerinden zemin sınıflaması yapılır; konuya giriş için TBDY 2018 zemin sınıfları yazımız okunabilir.

Raporu kim hazırlar ve imzalar?

Jeolojik-jeoteknik etüt, disiplinler arası bir çalışmadır. Jeoloji mühendisi jeolojik yapıyı, birim tanımlarını ve afet tehlikelerini; jeofizik mühendisi ölçüm ve değerlendirmelerini; inşaat mühendisi ise geoteknik hesapları ve temel önerilerini üstlenir. Raporun hangi bölümünün hangi meslek disiplini tarafından hazırlanıp imzalanacağı, ilgili idarenin yürürlükteki rapor formatında ve meslek odalarının düzenlemelerinde tanımlanır. Sondaj ve deney kayıtlarının, imzalayan mühendislerin denetiminde üretilmiş olması esastır.

Kullanılan ekipman ve deneyler

• Sondaj makinesi, SPT takımı, örselenmemiş numune tüpleri, karotiyer
• Jeofizik ölçüm sistemleri (yüzey dalgası, sismik kırılma, mikrotremor, rezistivite)
• Araştırma çukuru için ekskavatör ve arazi tanımlama ekipmanı
• Yeraltı suyu gözlem borusu ve seviye ölçer
• GNSS/GPS ile nokta koordinatlarının ölçülmesi
• Laboratuvar: indeks, dayanım, konsolidasyon ve şişme deney düzenekleri

Plan ölçeğindeki çalışmalarda altlık olarak güncel halihazır harita kullanılır; bu konuda halihazır harita ve imar uygulamaları hizmetimiz çalışmayı tamamlar.

Rapor hazırlama süreci

1. 01

   Kapsamın belirlenmesi

   Çalışmanın imar planına esas mı yoksa parsel bazlı mı olduğu, alan sınırı, planlanan yapı ve idarenin talepleri netleştirilir.

2. 02

   Ön veri derlemesi

   Bölgesel jeoloji haritaları, diri fay ve heyelan envanterleri, önceki etütler ve halihazır harita toplanır.

3. 03

   Arazi programı

   Sondaj ve jeofizik nokta sayısı, derinlikleri ve deney programı kapsama göre planlanır; noktalar koordinatlandırılır.

4. 04

   Arazi çalışması

   Jeolojik haritalama, sondajlar, arazi deneyleri, jeofizik ölçümler ve araştırma çukurları uygulanır.

5. 05

   Laboratuvar

   Numuneler deney programına göre laboratuvara teslim edilir, föyler alınır.

6. 06

   Değerlendirme ve hesaplar

   Taşıma gücü, oturma, sıvılaşma, duraylılık ve zemin sınıfı değerlendirmeleri yapılır.

7. 07

   Raporlama ve onay

   Metin, ekler ve paftalar derlenir; rapor ilgili idareye sunulur, inceleme sonrası düzeltme talepleri karşılanır.

Teslim edilen çıktılar

• Amaç, kapsam ve çalışma yöntemini tanımlayan rapor metni
• Bölgesel ve yerel jeoloji ile tektonik-deprem değerlendirmesi
• Sondaj logları, arazi deney sonuçları ve kuyu içi ölçüm kayıtları
• Jeofizik ölçüm kesitleri ve değerlendirme raporu
• Laboratuvar deney föyleri
• Jeolojik-jeoteknik kesitler ve koordinatlı yerleşim krokisi
• Taşıma gücü, oturma ve sıvılaşma hesapları
• Sonuç ve öneriler bölümü ile mühendis imzaları

İlgili mevzuat ve standartlar

• İmar mevzuatı ve Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği: Yapı ruhsatı sürecinde zemin etüdünün istenmesi ve plan uygulamasına ilişkin esaslar.
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı rapor formatları: İmar planına esas etüt ve parsel bazlı etüt raporlarının içerik ve sunum biçimi.
• TBDY 2018: Zemin sınıflaması, yerel zemin etkisi ve zemin araştırmalarına ilişkin esaslar; özeti için TBDY 2018.
• AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları: Tasarım ivme değerlerinin belirlenmesinde kullanılan resmî kaynak.
• 4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu: Etüt ve projelerin denetimine ilişkin çerçeve; bkz. Yapı Denetimi Kanunu.

Süre ve maliyeti etkileyen faktörler

Sık yapılan hatalar

• İki rapor türünü birbirinin yerine kullanmak: İmar planına esas etüt, parsel bazlı zemin etüdünün yerine geçmez; tersi de geçerlidir.
• Komşu parselin etüdünü kullanmak: Alüvyon kalınlığı ve yeraltı suyu kısa mesafelerde değişebilir.
• Sondaj derinliğini yapı yüklerinden bağımsız seçmek: Etki derinliğinin altında kalan sondaj, oturma hesabını dayanaksız bırakır.
• Değerlendirme bölümünü ekler yığınına indirgemek: Log ve föyler tek başına öneri üretmez.
• Diri fay ve heyelan envanterini kontrol etmemek: Bölgesel tehlike verisi olmadan yapılan değerlendirme eksik kalır; bkz. diri fay.
• Yeraltı suyunu tek ölçümle geçmek: Mevsimsel değişim kaydedilmeden kazı ve temel önerisi verilmesi.
• Koordinatlı yerleşim krokisini eklememek: Sondaj noktalarının konumu doğrulanamaz hale gelir.