Sakarya'da Zemin Etüdü

Sakarya, Sakarya Nehri'nin Karadeniz'e doğru aktığı geniş bir ovanın çevresinde gelişmiş bir ildir. İl merkezi Adapazarı bu ovanın ortasında yer alır; Sapanca Gölü, Serdivan, Erenler, Arifiye ve Akyazı gibi yerleşimler ise ovanın ve çevresindeki tepelerin farklı kesimlerine yayılır. Tarım, otomotiv ve yan sanayi ile hızla büyüyen konut alanları, ilin zemin koşullarıyla doğrudan ilişkili bir yapılaşma baskısı oluşturur.

Sakarya'daki projelerde saha çalışmalarını, Bursa'daki ofisimizden sahaya giden teknik ekibimizle yürütüyoruz. Bu sayfadaki anlatım geneldir ve bir ön fikir verir; parselinizin zemini hakkında kesin değerlendirme ancak o parselde yapılan etütle ortaya konabilir.

Sakarya'da zemin koşulları

Adapazarı ovası ve genç alüvyon

Adapazarı ovası, Sakarya Nehri'nin ve kollarının uzun süre boyunca taşıyıp biriktirdiği genç ve kalın alüvyon çökelleri üzerinde yer alır. Bu çökellerde kum, silt ve kil seviyeleri kısa mesafelerde değişen bir düzen içinde ardalanır; yeraltı suyu ise ovanın büyük bölümünde çok sığdır. Bu koşullar, Sakarya'da zemin etüdünün merkezine üç konuyu yerleştirir: suya doygun gevşek kum ve siltlerde sıvılaşma, yumuşak killerde oturma ve kalın yumuşak çökellerde deprem yer hareketinin büyümesi (zemin büyütmesi).

1999 depreminde Adapazarı deneyimi

17 Ağustos 1999 depreminde Adapazarı, sıvılaşma kaynaklı temel göçmelerinin literatürde en çok bilinen örneklerinden biri hâline gelmiştir. Kent merkezinde bazı binaların taşıyıcı sistemi büyük ölçüde ayakta kalırken zeminin taşıma gücünü yitirmesi nedeniyle yapıların oturduğu, eğildiği veya devrildiği gözlenmiştir. Bu gözlemler, yalnızca yapı tasarımının değil, zemin davranışının da doğru belirlenmesi gerektiğini açıkça göstermiştir. Aynı yılın 12 Kasım'ında meydana gelen Düzce depremi de bölgeyi etkilemiştir. Konuyu daha ayrıntılı ele aldığımız sıvılaşma riski yazımız, benzer alüvyal ortamlar için de yol gösterici olabilir.

Sapanca Gölü çevresi

Sapanca Gölü kıyısında göl çökelleri, dere ağızlarında biriken malzeme ve sığ yeraltı suyu bir arada bulunur. Kıyıya yakın parsellerde organik madde içeren yumuşak seviyeler ve değişken tabaka kalınlıkları görülebilir. Gölün güneyindeki yamaçlara doğru ise ayrışmış kaya ve yamaç molozu öne çıkar; bu kesimlerde şev stabilitesi ve drenaj etüdün doğal parçasıdır.

Tepeler ve çevre ilçeler

Ovanın kenarındaki tepelik alanlarda ve ilin güneyindeki ilçelerde zemin genellikle daha sağlam ancak ayrışma derecesi değişken birimlerden oluşur. Bu kesimlerde yamaç eğimi, yüzey suyu ve kazı güvenliği ön plana çıkar. Ova ile tepe arasındaki geçiş bölgelerinde aynı parsel içinde farklı zemin davranışları görülebildiği için sondaj noktalarının dağılımı dikkatle planlanır.

Ova içinde bodrumlu yapı planlanan parsellerde sığ yeraltı suyu ayrı bir tasarım konusudur. Kazı sırasında suyun kontrolü, kazı tabanının kabarması ve çevredeki yapıların etkilenmemesi, iksa ve su indirme çözümleriyle birlikte değerlendirilir. Bu nedenle etütte yeraltı suyu seviyesi yalnızca bir kez değil, mümkünse farklı zamanlarda ölçülerek mevsimsel değişim hakkında fikir edinilir.

Tektonik konum ve deprem geçmişi

Kuzey Anadolu Fay Zonu, İzmit Körfezi'nden doğuya doğru Sapanca Gölü çevresinden geçerek ilin içinden uzanır. 1999 depremi bu zon üzerinde gelişmiş ve Sakarya'da ağır can ve yapı kayıplarına yol açmıştır. Parsel koordinatına özgü tasarım parametreleri AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları (yeni sekmede açılır) üzerinden alınır; diri fay konumları için MTA verileri ve Türkiye fay haritası sayfamız incelenebilir. Yerel zemin sınıfı, Vs30 ölçümleri ve sondaj verileriyle TBDY 2018 esaslarına göre belirlenir; sıvılaşabilir zeminler bu yönetmelikte özel olarak ele alınır.

Kentsel gelişim karakteri

1999 sonrasında Adapazarı'nda yapılaşmanın bir kısmı ovadan çevredeki daha yüksek alanlara kaymış, yeni konut bölgeleri Serdivan ve çevresinde yoğunlaşmıştır. Buna karşın ova içindeki mevcut kent dokusunda yenileme ve dönüşüm gündemde kalmaya devam eder. Sanayi ve lojistik yapıları ise geniş parsellerde farklı yük koşulları doğurur. Ruhsat ve zemin raporu işlemleri, parselin bulunduğu yere göre Sakarya Büyükşehir Belediyesi veya ilgili ilçe belediyesinin imar birimleri üzerinden yürür.

Bursa'dan sahaya erişim

Sakarya, Bursa'dan karayoluyla ulaşılabilen bir ildir; sondaj ekipmanının sahaya sevki önceden planlanan bir mobilizasyonla yapılır. Birden fazla sondaj ve CPT içeren projelerde ekip, çalışmanın bütünlüğü için konaklamalı olarak planlanabilir. Ova içindeki tarım arazilerinde yağışlı dönemlerde saha erişimi zorlaşabildiğinden arazi takvimi hava koşulları dikkate alınarak belirlenir.

Bu bölgede sık gerekli hizmetler

• Temel sondajları — Alüvyonda tabaka dizilimi, SPT ve sıvılaşma analizi için örselenmiş/örselenmemiş numune.
• Jeofizik çalışmalar — MASW ve mikrotremor ile Vs30 ve zemin hakim periyodu.
• Geoteknik rapor — Sıvılaşma güvenliği, oturma, taşıma gücü ve temel önerileri.
• Jet grout ve deep soil mixing — Sıvılaşma riski taşıyan gevşek zeminlerde zemin iyileştirme seçenekleri.
• Zemin iyileştirme proje hazırlama — Etüt verilerine dayanan iyileştirme tasarımı.
• Riskli yapı tespit raporu — Kentsel dönüşüm sürecindeki binalar için.

Süreç

1. 01

   Ön bilgi

   Parselin ova, göl kıyısı veya tepelik alanda olup olmadığı ve yapı tipi değerlendirilir.

2. 02

   Mobilizasyon ve planlama

   Ekip ve ekipmanın Bursa'dan sevki, saha erişimi ve arazi takvimi planlanır.

3. 03

   Etüt programı

   Sıvılaşma analizine yetecek sondaj derinliği, CPT ihtiyacı ve jeofizik yöntemler belirlenir.

4. 04

   Arazi çalışması

   Sondaj, SPT/CPT, su seviyesi ölçümü ve jeofizik ölçümler yapılır.

5. 05

   Laboratuvar ve analiz

   Dane dağılımı ve kıvam limitleriyle sıvılaşma, oturma ve taşıma gücü hesaplanır.

6. 06

   Rapor ve gerekirse iyileştirme projesi

   Geoteknik rapor ilgili belediyeye sunulur; gerekiyorsa iyileştirme projelendirilir.