Depreme Dayanıklılık: Binanız Depreme Hazır mı?

"Oturduğum bina bir depremde ayakta kalır mı?" Bu soru, özellikle büyük depremlerin ardından pek çok kişinin aklındadır. Dürüst cevap şudur: Bir binanın depreme dayanıklılığı dışarıdan bakılarak, yalnızca yaşına ya da görünüşüne göre kesin olarak söylenemez. Binanızın olası bir depremde risk altında olup olmadığı, yapılan laboratuvar çalışmaları ve statik hesaplar sonucunda belirlenir.

Bu rehber, panik yaratmadan ama gerçekçi bir dille, hangi işaretlerin dikkat gerektirdiğini, yapım yılının ne anlattığını ve hangi testle kesin sonuca ulaşılacağını açıklar.

Depreme dayanıklılık değerlendirmesi ne zaman gerekir?

Depreme dayanıklılık değerlendirmesi; binanın yaşı, taşıyıcı sisteminde yapılan değişiklikler, gözle görülür hasar ya da kullanım amacının değişmesi söz konusu olduğunda gerekir. Aşağıdaki durumlardan biri sizin için geçerliyse, binanızın bir uzman tarafından değerlendirilmesini düşünmeniz yerinde olur:

• Bina, güncel deprem yönetmeliklerinden önce yapılmışsa veya projesiz inşa edilmişse.
• Taşıyıcı elemanlarda aşağıda sıralanan uyarı işaretlerinden biri görülüyorsa.
• Binada kolon veya duvar kaldırma gibi kontrolsüz tadilatlar yapıldıysa.
• Bina yumuşak, dolgu veya yeraltı suyu yüksek bir zemin üzerindeyse.
• Kentsel dönüşüm, satış, kat ilavesi veya kullanım değişikliği gündemdeyse.

Uyarı işaretleri: neye dikkat etmeli?

Binada gözle görülebilen bazı belirtiler, taşıyıcı sistemde veya zeminde sorun olabileceğine işaret eder. Aşağıdaki işaretler, binanın mutlaka riskli olduğunu göstermez; ancak bir uzmana danışmak için yeterli sebeptir.

Dikkat gerektiren işaretler

• Kolon ve kirişlerde çatlak: Özellikle çapraz (eğik) çatlaklar, kolon–kiriş birleşiminde veya kolon dibinde görülen çatlaklar.
• Açığa çıkmış ve paslanmış donatı: Beton kabuğun dökülmesi, yüzeyde pas lekeleri, özellikle bodrum ve ıslak hacimlerde.
• Bodrumda sürekli su ve nem: Donatı korozyonunu hızlandırır, zemin sorunlarına işaret edebilir.
• Kaldırılmış kolon veya duvar: Zemin kattaki dükkânlarda vitrin açmak için kolon kesilmesi veya perdelerin delinmesi.
• Belirgin eğilme veya oturma: Binanın gözle fark edilir biçimde yatması, kapı ve pencerelerin sürekli sıkışması, döşemede belirgin eğim.
• Betonun elle ufalanması: Yüzeydeki betonun kolayca dağılması, iri boşluklar ve çakıl yuvaları.

Genellikle endişe gerektirmeyen durumlar

• Sıva ve boya üzerindeki ince kılcal çatlaklar.
• Duvar ile kolon/kiriş birleşim çizgisindeki düz çatlaklar (dolgu duvar ile betonarme arasındaki doğal ayrışma).
• Pencere köşelerinde sıvada görülen küçük çatlaklar.

Yapım yılı ne anlatır? Yönetmelik dönemleri

Binanın yapım yılı, hangi deprem yönetmeliğine göre projelendirilmiş olabileceği hakkında fikir verir. Ancak yönetmeliğin varlığı, uygulamanın doğru yapıldığını garanti etmez.

Özetle; 1998 öncesi ve yapı denetim sistemi öncesi dönemde yapılmış binalar, sonrakilere göre genellikle daha fazla dikkat gerektirir. Yine de yeni bir bina da hatalı uygulanmış olabilir, eski bir bina da iyi inşa edilmiş olabilir. Yönetmeliklerin ayrıntısı için TBDY 2018 sayfamıza bakabilirsiniz.

Zeminin payı

Aynı bina, farklı zeminlerde farklı davranır. Sağlam kaya üzerindeki bir yapı ile yumuşak alüvyon üzerindeki bir yapı aynı depremde çok farklı sarsıntıya maruz kalabilir. Yeraltı suyu yüksek, gevşek kumlu zeminlerde sıvılaşma riski de gündeme gelir. Binanızın zemin sınıfını bilmiyorsanız, mevcut bir zemin raporu olup olmadığını belediye arşivinden araştırabilir ya da zemin etüdü yaptırabilirsiniz. Zemin sınıflarının ne anlama geldiğini TBDY 2018 zemin sınıfları rehberimizde anlattık.

Hangi test veya hizmetle netleşir?

Kesin sonuç için sahada ölçüm ve hesap gerekir. Hangi hizmetin size uygun olduğu, sonucu ne için kullanacağınıza bağlıdır.

Tüm hizmetlerin karşılaştırmasını yapı güvenliği sayfamızda bulabilirsiniz.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Rapor sonucuna istinaden güçlendirme projesi gerekli görüldüğü takdirde ilgili tüm projeler hazırlanır. Değerlendirme genel olarak şu adımlarla ilerler:

1. 01

   Ön görüşme

   Binanın yaşı, projesi, gözlediğiniz işaretler ve amacınız konuşulur.

2. 02

   Belgelerin toplanması

   Tapu, varsa projeler ve zemin raporu derlenir.

3. 03

   Saha incelemesi

   Taşıyıcı sistem gözlenir, ölçülür; donatı tarama yapılır.

4. 04

   Karot ve laboratuvar

   Betondan numuneler alınır ve basınç deneyi yapılır.

5. 05

   Statik hesap

   Toplanan verilerle bina, yönetmeliğe göre analiz edilir.

6. 06

   Sonuç ve öneri

   Binanın durumu raporlanır; gerekirse güçlendirme projesi veya kentsel dönüşüm seçeneği değerlendirilir.

Gerekli evraklar

Performans analizi – depreme dayanıklılık testi için gerekli evraklar:

1. Başvuru dilekçesi
2. Tapu fotokopisi
3. Statik ve mimari proje (varsa)
4. Zemin etüt raporu

Teslim edilen çıktılar

Seçilen hizmete göre elinize şunlar geçer: karot deney raporu, performans değerlendirme raporu ve gerekirse güçlendirme projeleri ya da lisanslı kuruluş aracılığıyla riskli yapı tespit raporu. Her raporda binanın hangi verilere dayanarak değerlendirildiği açıkça belirtilir.

İlgili mevzuat

• Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018)
• 6306 sayılı Kanun ve Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar
• AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası

Süre ve maliyeti etkileyen faktörler

• Binanın alanı ve kat sayısı
• Projenin mevcut olup olmaması
• Gereken karot ve donatı tespiti sayısı
• Zemin raporunun varlığı
• Seçilen hizmetin kapsamı (yalnızca karot mu, tam performans analizi mi)

Sık yapılan hatalar

• Görünüşe göre karar vermek: Yeni boyanmış bir bina sağlam, eski görünen bir bina çürük olmayabilir.
• Kılcal sıva çatlaklarından panik yapmak, taşıyıcı çatlakları ise önemsememek.
• Zemin kattaki kolon kesmeleri gibi müdahaleleri gizlemek: Değerlendirmeyi yanıltır.
• "Çürük raporu" için yanlış hizmeti istemek: Dönüşüm için riskli yapı tespiti, güçlendirme kararı için performans analizi gerekir.