Karot Testleri

Bir binanın projesinde yazan beton sınıfı, sahada gerçekte dökülen betonun dayanımını her zaman yansıtmaz. Karot testi, bu farkı ölçmenin en doğrudan yoludur: yapının kendisinden alınan numune, laboratuvarda kırılarak betonun bugünkü basınç dayanımı belirlenir.

Karot testleri; performans analizi, riskli yapı tespiti, kalite şüphesi olan yeni yapılar ve hasar sonrası incelemeler için temel veri kaynağıdır.

Karot testi ne zaman gerekir?

• Mevcut bina değerlendirmesi: Deprem performans analizinde malzeme dayanımının belirlenmesi.
• Riskli yapı tespiti: Esaslar'ın öngördüğü malzeme bilgisinin elde edilmesi.
• Yeni yapıda kalite şüphesi: Beton döküm numunelerinin düşük çıkması veya döküm sırasında sorun yaşanması.
• Tadilat, kat ilavesi ve kullanım değişikliği: Mevcut betonun ek yükü taşıyıp taşıyamayacağının anlaşılması.
• Hasar sonrası inceleme: Yangın, deprem veya korozyon hasarı görmüş elemanların değerlendirilmesi.
• Ruhsat yenileme ve belediye talepleri: İdarenin laboratuvar testi istediği durumlar.

Yöntem ve teknik esaslar

İşlemler

Karot testi şu işlemlerden oluşur:

• Karot numunesi alınmadan önce donatı tarama cihazıyla demir yerleri tespit edilir. Böylece karotiyerin donatıyı kesmesi önlenir.
• Karot numunesi alınan yerlerde oluşan boşluklar harçla doldurulur.
• Karot numuneleri boyutlandırılır, başlıklama işlemleri yapıldıktan sonra basınç dayanım testlerine tabi tutulur.
• Deney sonuçları raporlandırılarak beton konusunda değerlendirmeler yapılır.

Numune yeri seçimi

Numune yeri rastgele seçilmez. Genel mantık şudur:

• Farklı katlardan ve farklı döküm dönemlerini temsil eden elemanlardan numune alınır.
• Öncelik, binanın deprem davranışında belirleyici olan alt katların kolon ve perdeleridir.
• Kolon–kiriş birleşim bölgeleri ve yoğun donatılı kısımlardan kaçınılır.
• Taşıyıcı elemanı gereğinden fazla zayıflatmamak için numuneler, tarama ile belirlenen donatı aralıklarından alınır.
• Gözle belirgin segregasyon, boşluk veya hasar içeren bölgeler ayrıca not edilir.

Numune sayısı mantığı

Numune sayısı; binanın kat sayısına, eleman sayısına ve değerlendirmenin amacına göre belirlenir. Performans analizinde hedeflenen bilgi düzeyi, riskli yapı tespitinde ise ilgili Esaslar numune sayısını doğrudan etkiler. Az sayıda numuneyle tüm binaya genelleme yapmak yanıltıcı olabileceğinden, her kattan temsil edici sayıda numune alınması hedeflenir.

Numune boyutları ve hazırlık

Numune çapı genellikle beton içindeki en büyük agrega boyutuna göre seçilir; sahada çoğunlukla 100 mm civarı karotiyerler kullanılır. Numunenin boyu, uçları kesilerek düzeltilir; boy/çap oranı standarda uygun hâle getirilir. Uç yüzeyler başlıklama veya taşlama ile paralel ve düzgün hâle getirilir; aksi hâlde yük tek noktada toplanır ve sonuç düşük çıkar.

Sonuçların yorumlanması

Basınç presinde elde edilen kırılma yükü, numune kesit alanına bölünerek basınç dayanımı hesaplanır. Boy/çap oranı, numunedeki donatı parçası ve numune durumu gibi etkenler için gerekli düzeltmeler yapılır. Elde edilen değer, yapıdaki mevcut beton dayanımıdır; proje aşamasındaki beton sınıfıyla doğrudan aynı şey değildir.

Mevcut beton dayanımı, binanın analizinde malzeme değeri olarak kullanılır. Tek tek numune sonuçları yerine, istatistiksel olarak temsil edici bir değer hesaplanır. Sonuçların nasıl okunacağını karot testi sonuçları ne anlama gelir yazımızda ayrıntılı anlattık.

Karot testinin sınırları

Karot testi betonun dayanımını ölçer; binanın deprem güvenliği hakkında tek başına hüküm vermez. Donatının miktarı ve detayları, etriye sıklığı, korozyon, taşıyıcı sistemin düzeni ve zemin koşulları da en az beton dayanımı kadar belirleyicidir. Bu nedenle karot sonuçları, yapı güvenliği değerlendirmesinin bir parçası olarak ele alınmalıdır.

Ayrıca karot, alındığı noktanın betonunu temsil eder. Aynı katta farklı günlerde dökülmüş elemanlar veya farklı kalitede betonlar bulunabilir. Numune sayısı arttıkça sonucun binayı temsil etme gücü de artar. Tahribatsız yöntemler (örneğin yüzey sertliği ölçümleri) karotun yerini tutmaz; ancak karot yerlerinin seçiminde ve sonuçların yaygınlaştırılmasında yardımcı olabilir.

Kullanılan ekipman ve deneyler

Numuneler, deney programına uygun olarak laboratuvara teslim edilir.

Karot testi süreci

1. 01

   Ön inceleme

   Değerlendirmenin amacı, bina bilgileri ve varsa projeler incelenir; numune yerleri ve sayısı planlanır.

2. 02

   Donatı tarama

   Seçilen elemanlarda donatı yerleri işaretlenir.

3. 03

   Karot alma

   Karot makinesi elemana sabitlenir, su soğutmalı elmas uçla numune alınır.

4. 04

   Numune kaydı

   Her numune kat, eleman ve konum bilgisiyle etiketlenir, fotoğraflanır.

5. 05

   Onarım

   Karot boşluğu harçla doldurulur.

6. 06

   Laboratuvar hazırlığı

   Numuneler boyutlandırılır, kesilir ve başlıklanır.

7. 07

   Basınç deneyi

   Numuneler presde kırılır, kırılma yükü kaydedilir.

8. 08

   Raporlama

   Sonuçlar hesaplanır, düzeltmeler uygulanır ve beton değerlendirmesi raporlanır.

Teslim edilen çıktılar

• Numune alma planı: kat, eleman ve konum bilgisi
• Donatı tarama bulguları
• Numune fotoğrafları ve görsel gözlemler (boşluk, segregasyon, donatı parçası)
• Numune boyutları, boy/çap oranları
• Her numunenin basınç dayanımı ve düzeltilmiş değerleri
• Mevcut beton dayanımına ilişkin değerlendirme

İlgili mevzuat ve standartlar

• TS EN 12504-1 (karot alma ve basınç dayanımı)
• Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği — TBDY 2018 (mevcut binalarda malzeme bilgisi)
• Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar
• TS 500 (betonarme yapıların tasarım ve yapım kuralları)

Terimin kısa tanımı için beton basınç dayanımı sözlük maddemize bakabilirsiniz.

Süre ve maliyeti etkileyen faktörler

Sık yapılan hatalar

• Donatı taraması yapmadan karot almak: Donatı kesilir, hem eleman zarar görür hem de numune geçersizleşir.
• Tek kattan numune almak: Diğer katlardaki farklı döküm kalitesi gözden kaçar.
• Başlıklamayı özensiz yapmak: Paralel olmayan yüzeyler dayanımı olduğundan düşük gösterir.
• Karot boşluğunu açık bırakmak: Eleman kesiti zayıf kalır, donatı korozyona açılır.
• Karot sonucunu proje beton sınıfıyla birebir karşılaştırmak: Mevcut dayanım ile tasarım sınıfı farklı kavramlardır.