İksa Projesi

İksa projesi, derin kazılarda kazı çeperinin göçmesini ve çevredeki yapı, yol ve altyapıda hasar oluşmasını önlemek için kurulacak destek sisteminin mühendislik tasarımıdır. Kazı derinliği, zemin profili, yeraltı suyu durumu ve parsel sınırındaki yapılar birlikte değerlendirilir; sistem tipi, eleman boyutları, destek kademeleri ve kazı sırası hesapla belirlenir. Kavramın kısa tanımı için iksa sözlük maddesine bakabilirsiniz.

İksa tasarımında en sık gözden kaçan nokta, kazının tek bir yük durumu olmadığıdır. Her kazı kademesi, destek elemanı henüz devrede değilken perdede farklı bir moment ve yer değiştirme oluşturur. Bursa merkezli ekibimiz, iksa tasarımına sahaya ait sondaj ve yeraltı suyu verisiyle başlar; komşu yapıların temel kotu ve mevcut durumu da tasarımın girdisidir.

İksa projesi ne zaman gerekir?

• Bodrumlu yapılarda derin kazı: Kazı derinliğinin, zeminin şev vererek güvenle durabileceği yüksekliği aşması.
• Bitişik nizam ve dar parseller: Kazı sınırında komşu bina, istinat duvarı veya yol bulunması; şev verilecek alanın olmaması.
• Yeraltı suyunun kazı tabanının üzerinde olması: Su basıncı ve taban kabarması riskinin bulunması; bkz. yeraltı suyu araştırmaları.
• Zayıf ve gevşek zeminler: Alüvyon, gevşek kum ve yumuşak kil gibi düşük dayanımlı tabakalarda kazı duraysızlığı.
• Eğimli arazide kazı: Kazının mevcut denge durumunu bozması; bkz. şev stabilitesi.
• Altyapı yakınlığı: Doğal gaz, içme suyu, kanalizasyon ve enerji hatlarının kazı etkisi altında kalması.
• İdare talebi: Ruhsat sürecinde belediyenin onaylı iksa projesi ve komşu muvafakati istemesi.

Yöntem ve teknik esaslar

İksa sistemi tipleri

Tek bir projede birden fazla sistem birlikte kullanılabilir. Örneğin komşu izni alınan cephelerde ankrajlı fore kazık perde, izin alınamayan cephede çelik destekli çözüm tercih edilebilir. Yöntemlerin karşılaştırması için jet grout mu, fore kazık mı? yazımız yol gösterici olabilir.

Hesaba giren yükler

İksa hesabının omurgasını yanal zemin basınçları oluşturur. Perdenin hareketine ve rijitliğine göre aktif, pasif veya sükûnetteki basınç durumu esas alınır; ankrajlı ve destekli sistemlerde dağılım konsol sistemden farklıdır. Hesaba giren başlıca etkiler şunlardır:

• Zemin tabakalarının birim hacim ağırlığı, kohezyon ve içsel sürtünme açısı değerleri
• Yeraltı suyu basıncı ile kazı tabanında oluşabilecek kabarma ve kaynama (boiling) riski
• Komşu bina temellerinden gelen sürşarj yükleri; kazı kenarındaki vinç, iş makinesi ve trafik yükleri
• Deprem etkisi; geçici sistemlerde proje ömrüne bağlı olarak farklı bir değerlendirme yapılabilir
• Perde ve destek elemanlarının rijitliği ile zemin-yapı etkileşimi

Parametreler tahminle değil, zemin etüdü raporundaki sondaj, arazi ve laboratuvar sonuçlarından alınır. Veriler yetersizse tasarımdan önce ek sondaj yapılması gerekir; değerlendirme geoteknik rapor ile bütünleşik yürütülür.

Kazı kademeleri ve imalat sırası

Proje, kazı sırasını açıkça tanımlamalıdır: perde imalatı, başlık kirişi, birinci kademe kazı, birinci sıra destek veya ankraj, germe, ikinci kademe kazı ve devamı. Her kademe için kesit tesirleri ve yer değiştirmeler ayrı hesaplanır. En elverişsiz durum çoğu zaman nihai kazı kotu değil, bir destek sırası devreye girmeden önceki ara kademedir.

Su kontrolü

Yeraltı suyu, iksa projelerinde en sık sorun kaynağıdır. Çözüm; suyun kesilmesi (geçirimsiz perde, jet grout veya enjeksiyonla sızdırmazlık) ya da kontrollü düşürülmesi (derin kuyu, iğne filtre, kuşak drenajı) yaklaşımlarından biriyle kurgulanır. Su düşürme komşu parsellerde oturmaya yol açabileceği için etkisi hesapla değerlendirilir ve gözlem kuyularıyla izlenir; ayrıntı temel çukuru güvenliği yazımızdadır.

Yer değiştirme kontrolü ve izleme

İksa projesi yalnızca "göçmeme" değil, "izin verilen yer değiştirme" üzerine kurulur. Komşu yapılarda çatlak oluşmaması için perde başındaki yatay ötelenme ve perde arkasındaki yüzey oturması sınırlandırılır. İzleme programı tipik olarak perde içine yerleştirilen inklinometre borularını, komşu binalarda oturma ve çatlak ölçüm noktalarını, gerektiğinde piyezometre ile su seviyesi takibini içerir. Projede her ölçüm için eşik ve alarm değerleri, aşıldığında uygulanacak önlemle birlikte tanımlanır.

İzinler ve komşu ilişkileri

Kazı sınırını aşan ankrajlar için komşu parsel malikinden yazılı muvafakat; yol ve kamu alanı altına girilmesi halinde ilgili idareden izin alınması gerekir. Kazı öncesinde komşu yapılarda fotoğraflı ve tutanaklı durum tespiti yapılması hem mal sahibini hem uygulayıcıyı korur. İzin alınamayan cephelerde çözüm iç destekli kurguya kaydırılır; öngermeli çözümlerin ayrıntısı ankraj uygulaması sayfamızdadır.

Kullanılan ekipman ve deneyler

• Perde imalatı için fore kazık, diyafram duvar veya jet grout ekipmanı
• Ankraj delgi makinesi, enjeksiyon pompası ve kalibre germe krikosu
• Çelik destek elemanları, kuşak kirişleri ve ön yükleme krikoları
• Su düşürme için derin kuyu pompaları ve iğne filtre sistemi
• İzleme için inklinometre okuma cihazı, total station ve nivo

Tasarım girdisi olarak SPT, laboratuvar kesme deneyleri ve gerektiğinde presiyometre sonuçları kullanılır. Perde elemanlarının bütünlüğü kazık bütünlük deneyi ile, ankraj kapasitesi germe ve kabul deneyleriyle doğrulanır.

İksa projesi hazırlama süreci

1. 01

   Veri toplama

   Zemin etüdü, mimari ve statik projeler, komşu yapıların temel kotları ve altyapı bilgileri derlenir.

2. 02

   Saha incelemesi

   Kazı sınırı, kot farkları, komşu yapıların mevcut durumu ve makine erişimi yerinde tespit edilir.

3. 03

   Sistem seçimi

   Kazı derinliği, su durumu, izin koşulları ve iş programı dikkate alınarak perde ve destek tipi belirlenir.

4. 04

   Hesap

   Yanal basınçlar, su etkisi ve sürşarj yükleriyle her kazı kademesi için perde ve destekler boyutlandırılır.

5. 05

   Yer değiştirme değerlendirmesi

   Komşu yapılarda beklenen oturma ve ötelenmeler kontrol edilir, izleme eşikleri belirlenir.

6. 06

   Çizim ve detaylandırma

   Yerleşim planı, kesitler, donatı ve ankraj detayları, kazı sırası paftaları hazırlanır.

7. 07

   Onay ve izinler

   Proje ilgili idareye sunulur; komşu muvafakatleri ve kamu alanı izinleri tamamlanır.

8. 08

   Uygulama takibi

   İmalat sırasında ölçümler değerlendirilir, gerekirse proje revize edilir ve as-built kayıtlar teslim edilir.

Teslim edilen çıktılar

• İksa hesap raporu (yükler, kabuller, kesit tesirleri, güvenlik kontrolleri)
• Sistem yerleşim planı ve karakteristik kazı kesitleri
• Perde, başlık kirişi, kuşak ve ankraj/destek imalat detayları
• Kazı kademeleri ve imalat sırası paftası
• İzleme planı; ölçüm noktaları, sıklık, eşik ve alarm değerleri
• Su kontrolü ve drenaj çözümü
• İmalat sonrası as-built plan ile ölçüm raporları

İlgili mevzuat ve standartlar

• TS EN 1997 (Eurocode 7): İksa yapıları ve destek sistemlerinin geoteknik tasarım esasları.
• TS EN 1537: Zemin ankrajlarının uygulanması ve deneyleri.
• TBDY 2018: Zemin parametrelerinin belirlenmesi ve deprem etkisinin değerlendirilmesi; özet için TBDY 2018 rehberi.
• Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği: Kazı sırasında komşu parsellerin ve kamu alanlarının korunmasına ilişkin yükümlülükler; bkz. imar yönetmeliği.
• 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun: İksa projesinin ve uygulamasının denetim kapsamı.
• Fore kazık, diyafram duvar ve zemin çivisi imalatlarında ilgili TS EN uygulama standartları esas alınır.

Süre ve maliyeti etkileyen faktörler

Sık yapılan hatalar

• İksa projesini zemin etüdü olmadan, çevredeki uygulamalara bakarak hazırlamak.
• Yeraltı suyunu yalnızca sondaj günündeki seviyeye göre değerlendirip mevsimsel yükselmeyi atlamak.
• Komşu yapı yüklerini sürşarj olarak hesaba katmamak.
• Yalnızca nihai kazı derinliğini çözüp ara kazı kademelerini kontrol etmemek.
• Sahada kademe sırasını değiştirmek; destek devreye girmeden kazıyı derinleştirmek.
• Yer değiştirme izlemesini imalat başladıktan sonra kurmak ya da hiç kurmamak.