Presiyometre Deneyi Nedir?

Laboratuvar deneyleri örselenmiş veya küçük boyutlu numunelerle yapılır; presiyometre ise zemini kendi yerinde, gerilme durumunu büyük ölçüde koruyarak yükler. Bu nedenle örselenmemiş numune almanın zor olduğu kum, çakıl, ayrışmış kaya ve sert killerde değerli bilgi sağlar.

Deneyin bir başka üstünlüğü, aynı ölçümden hem bir deformasyon parametresi hem de bir dayanım parametresi vermesidir. Oturmanın belirleyici olduğu projelerde bu ikili, temel boyutlarının hesabını dolaylı bağıntılara daha az bağımlı hâle getirir.

Nasıl yapılır?

Özenle açılmış bir sondaj kuyusuna, esnek lastik zarlı silindirik ölçüm sondası planlanan derinliğe indirilir. Sonda, yüzeydeki kontrol ünitesinden gönderilen su veya gaz basıncıyla kademeli olarak şişirilir; her kademede basınç sabit tutulurken belirli süreler sonunda hacim değişimi okunur. Ölçüm sırasında sondanın kendi zar direnci ve boru içindeki su yüksekliği için düzeltme yapılır. Elde edilen basınç–hacim eğrisinin doğrusal bölümünün eğiminden presiyometre modülü (EM), hacim artışının basınç artmadan sürdüğü, yani zeminin sınırsız genişlemeye başladığı noktadan ise limit basınç (pL) belirlenir. Deney TS EN ISO 22476 serisindeki ilgili bölüme göre yürütülür; ara kademede boşaltma–yeniden yükleme çevrimi yapılarak yeniden yükleme modülü de ölçülebilir.

Yaygın uygulama, kuyu önceden açıldıktan sonra sondanın indirildiği Menard tipi presiyometredir; sondanın kendi kendine ilerleyerek örselenmeyi azalttığı türleri de vardır. Sonda boyu ve çapı, kuyu çapına uygun seçilir.

Rapora ve tasarıma etkisi

Raporda her deney derinliği için EM, pL ve net limit basınç ile basınç–hacim eğrisi birlikte verilir. Presiyometre modülü temellerin oturma hesabında, limit basınç ise temel taşıma gücü ve buna bağlı emniyetli temel basıncının belirlenmesinde kullanılır. Kazıklı çözümlerde limit basınç, kazık uç direnci ve çevre sürtünmesinin yanı sıra yanal yük altındaki davranışın değerlendirilmesine de girdi sağlar; bu yönüyle fore kazık projelendirmesinde ve istinat yapılarında işe yarar. Yatak katsayısı tahmininde de kullanılabilen bir parametre kümesidir. Çakıllı ve bloklu seviyelerde laboratuvar deneyi yapılamadığından, bu tabakaların tasarım parametreleri çoğu kez presiyometre sonuçlarına dayanır; kapsamlı bir zemin araştırmasında deney derinlikleri temel kotu ve etki derinliği dikkate alınarak seçilir.

Pratikte

Sonucun güvenilirliği tamamen kuyu çeperinin örselenmemesine bağlıdır: çap sondaya uygun olmalı, kuyu temiz açılmalı ve deney, delgiden hemen sonra yapılmalıdır. Gevşemiş bir çeper modülü olduğundan düşük gösterir. Deney, temel sondajı çalışmaları sırasında önceden seçilmiş kritik derinliklerde uygulanır ve SPT sonuçlarıyla karşılaştırılarak geoteknik değerlendirmede yorumlanır.