Taşıma Gücü Nedir?

Temel yükü arttıkça zeminde önce sıkışma, ardından belirli bir yükte kayma yüzeyleri oluşur ve temel ani ya da ilerleyen biçimde çöker. Bu göçme yükünün temel alanına bölünmesiyle bulunan değer nihai taşıma gücüdür. Sıkı kumlarda göçme ani ve belirgin bir kayma yüzeyiyle, gevşek kum ve yumuşak killerde ise daha çok temelin zemine batmasıyla gerçekleşir.

Taşıma gücü, zeminin tek başına sahip olduğu sabit bir değer değildir. Aynı zeminde geniş bir temel ile dar bir temel, sığ bir temel ile derine gömülmüş bir temel farklı değerler verir. Bu yüzden "bu arsanın taşıma gücü şu kadardır" ifadesi eksiktir; değer her zaman belirli bir temel boyutu ve derinliği için geçerlidir.

Neye bağlıdır?

• Zeminin kayma dayanımı parametreleri: kohezyon ve içsel sürtünme açısı
• Temel genişliği, şekli ve gömülme derinliği
• Yeraltı suyu seviyesi (efektif gerilmeyi azaltarak taşıma gücünü düşürür)
• Yükün eğikliği ve eksantrikliği, zemin yüzeyinin eğimi

Nasıl hesaplanır?

Hesap, taşıma gücü faktörleri ile temel boyutu, derinliği, şekli ve yük koşullarını dikkate alan düzeltme katsayılarından oluşan klasik bağıntılarla (Terzaghi, Meyerhof ve benzerleri) yapılır. Girdi parametreleri temel sondajlarında yapılan SPT, CPT ve presiyometre deneyleriyle; laboratuvarda ise üç eksenli basınç deneyi ve kesme deneyleriyle elde edilir. Killerde kısa süreli (drenajsız) ve uzun süreli (drenajlı) durumlar ayrı ayrı kontrol edilir; hangisinin belirleyici olduğu yükleme hızına ve drenaj koşullarına bağlıdır. Geleneksel emniyet gerilmesi yaklaşımında nihai değer bir güvenlik sayısına bölünür; Eurocode 7 yaklaşımında ise kısmi güvenlik katsayıları kullanılır. Sığ temellerde zeminin yük–oturma davranışı arazide ayrıca plaka yükleme deneyiyle incelenebilir.

Rapora ve tasarıma etkisi

Rapor, taşıma gücünü tek bir sayı olarak değil, hangi temel derinliği ve genişliği için geçerli olduğu belirtilerek verir. Bu değer; temel tipinin seçimini, temel boyutlarını ve gömülme derinliğini, kayada soket boyunu, gerekli görülürse kazıklı temele geçiş kararını belirler. Eğimli araziye oturan veya kenara yakın konumlanan temellerde şev etkisi ayrıca hesaba katılır.

Pratikte

Taşıma gücü yeterli çıksa bile temel, izin verilen oturma sınırını aşabilir; bu yüzden tasarımda kullanılan değer iki ölçütün küçüğüdür ve zemin emniyet gerilmesi olarak geoteknik raporda verilir. Yetersiz kaldığı durumda önce temel boyutu ve derinliği gözden geçirilir; bu yetmezse zemini iyileştirme çözümleri veya derin temel çözümleri devreye girer.