SPT (Standart Penetrasyon Deneyi) Nedir?

SPT, dünyada ve Türkiye'de en yaygın kullanılan arazi deneyidir. Temel sondajları sırasında belirli derinlik aralıklarında, genellikle her 1,5 metrede bir tekrarlanır ve aynı anda örselenmiş zemin numunesi de alınır.

Yaygınlığının nedeni, basit olması ve tek bir işlemle iki sonuç vermesidir: zeminin direncini gösteren bir sayı ve laboratuvarda sınıflandırılacak bir numune. Bir parselin zemin profili, büyük ölçüde derinlikle değişen bu N değerleri üzerinden okunur.

Nasıl ölçülür?

Numune alıcı kuyu tabanına indirilir ve toplam 45 cm çakılır; bu mesafe 15'er cm'lik üç kademeye bölünür. İlk 15 cm, kuyu tabanındaki gevşemiş malzemeyi geçmek için oturma kademesi sayılır; son iki kademedeki darbelerin toplamı N değeri olarak rapora geçer. Belirli bir darbe sayısına ulaşılıp ilerleme sağlanamazsa deney "ret" (refü) olarak kaydedilir. Deney TS EN ISO 22476 serisindeki ilgili bölüme göre yapılır. Logda derinlik, üç kademenin darbe sayıları, alınan numunenin tanımı ve su seviyesi birlikte kaydedilir.

Ham N değeri doğrudan kullanılmaz: tokmağın zemine aktardığı enerji oranına ve derinlikle artan örtü yüküne göre düzeltilir; kuyu çapı, tij uzunluğu ve numune alıcı tipi için de düzeltmeler tanımlıdır.

Tipik değerler

Kumlarda düzeltilmiş N değeri sıkılık hakkında genel bir fikir verir:

Rapora ve tasarıma etkisi

N değerleri raporda derinlik–N grafiği ve sondaj logu olarak sunulur; bunlardan taşıma gücü hesapları ve oturma tahminleri, zemin emniyet gerilmesi önerisi, kazık kapasitesi hesabı ve suya doygun kumlarda sıvılaşma analizi türetilir. Aynı veri, TBDY 2018'e göre yerel zemin sınıfının belirlenmesinde kullanılan ölçütlerden biridir; ayrıntı için TBDY 2018 zemin sınıfları rehberimize bakabilirsiniz. Profilde sürekli düşük N çıkan seviyeler, temel derinliğinin artırılması, derin temele geçilmesi veya zemin iyileştirme seçenekleri tartışmasını başlatır.

Pratikte

Çakıllı zeminlerde tek bir taneye çarpan numune alıcı yapay olarak yüksek N verebilir; kohezyonlu zeminlerde ise N tek başına yeterli değildir, kıvam laboratuvar deneyleriyle doğrulanmalıdır. Gerektiğinde CPT veya jeofizik ölçümlerle desteklenen bir program kurgulanır. İki deneyin farkları için SPT ve CPT karşılaştırmamıza, kapsam için zemin etüdü sürecimize göz atabilirsiniz.