Asbest Tespiti ve Yasal Yükümlülükler: Yıkım ve Tadilat Öncesi Rehber

Asbest, uzun yıllar boyunca dayanıklılığı, ısıya ve kimyasallara direnci ve düşük maliyeti nedeniyle inşaat sektöründe yaygın biçimde kullanılmış lifli bir mineral grubudur. Bugün ise solunduğunda ciddi akciğer hastalıklarına ve bazı kanser türlerine yol açabildiği bilinen bir halk sağlığı sorunudur. Türkiye'de asbest içeren ürünlerin üretimi ve kullanımı yasaklanmıştır; ancak eski yapılarda bulunan asbestli malzemeler, özellikle yıkım ve tadilat sırasında risk oluşturmaya devam eder.

Bu yazı; yıkım ve tadilat öncesi asbest tespitinin neden gerektiğini, envanterin nasıl hazırlandığını, ilgili yönetmeliğin genel çerçevesini ve malik, işveren ve yüklenicilerin başlıca yükümlülüklerini genel hatlarıyla anlatır.

Asbest neden tehlikelidir?

Asbest lifleri gözle görülemeyecek kadar incedir. Sağlam ve bozulmamış durumdaki asbestli malzeme lif yaymadığı sürece doğrudan risk oluşturmayabilir. Sorun, malzeme kırıldığında, kesildiğinde, delindiğinde, zımparalandığında ya da yıpranıp ufalandığında başlar. Bu işlemler sırasında havaya karışan lifler solunarak akciğerlere ulaşır ve vücuttan kolayca atılamaz.

Asbestle ilişkili hastalıklar genellikle maruziyetten uzun yıllar sonra ortaya çıkar. Bu gecikme, riskin çoğu zaman hafife alınmasına neden olur. Yıkım ve tadilat işleri, kısa sürede yoğun lif salımına yol açabildiği için en riskli faaliyetler arasındadır. Risk yalnızca işçiler için değil; yapıda yaşayanlar, komşular ve yoldan geçenler için de geçerlidir.

Asbest yapılarda nerelerde bulunur?

Asbest, farklı yapı elemanlarında farklı biçimlerde kullanılmıştır. Aşağıdaki tablo, yaygın kullanım yerlerini ve malzemenin lif salma eğilimini genel olarak özetler.

Bir malzemenin asbest içerip içermediği görünüşüne bakılarak kesin olarak anlaşılamaz. Şüpheli malzemelerden uygun yöntemle numune alınması ve laboratuvarda analiz edilmesi gerekir.

Yıkım ve tadilat öncesi asbest envanteri

Asbest envanteri, yapıda asbest içerme şüphesi taşıyan malzemelerin sistematik olarak tespit edildiği, konumlarının, miktarlarının ve durumlarının belirlendiği rapordur. Yıkım veya kapsamlı bir tadilattan önce hazırlanması; hem çalışan sağlığının korunması hem de doğru söküm ve atık planlaması için gereklidir. Birçok idare, yıkım ruhsatı sürecinde bu değerlendirmeye ilişkin belge talep eder.

1. 01

   Ön bilgi toplama

   Yapının yaşı, kullanım amacı, geçmişte yapılan tadilatlar ve varsa proje ve belgeler incelenir.

2. 02

   Yerinde inceleme

   Çatıdan bodruma kadar tüm yapı elemanları, tesisat ve teknik hacimler şüpheli malzemeler açısından gezilir.

3. 03

   Numune alma

   Şüpheli malzemelerden, lif salımını en aza indirecek önlemlerle numune alınır ve etiketlenir.

4. 04

   Laboratuvar analizi

   Numuneler, asbest türü ve varlığının belirlenmesi için uygun yöntemle analiz edilir.

5. 05

   Raporlama

   Asbestli malzemelerin konumu, miktarı, durumu ve risk düzeyi fotoğraflarla birlikte raporlanır; söküm için öneriler sunulur.

6. 06

   Söküm planlaması

   Envanter sonuçlarına göre yetkili firmayla söküm yöntemi, takvimi ve atık yönetimi planlanır.

Envanter hizmetimizin kapsamını asbest tespiti sayfamızda bulabilirsiniz. Kurucumuzun asbest söküm uzmanlığı bulunmakta olup, konuya odaklanan grup firmamız Detay Asbest da bu alanda hizmet vermektedir.

Yasal çerçeve: genel bakış

Türkiye'de asbestle çalışmalara ilişkin temel düzenleme, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yayımlanan Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'tir. Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde, çalışanların asbest maruziyetinden kaynaklanan risklerden korunmasını amaçlar.

Yönetmeliğin genel olarak düzenlediği başlıca konular şunlardır:

• Risk değerlendirmesi: Asbest maruziyeti ihtimali bulunan işlerde, maruziyetin türü ve düzeyinin belirlenmesi.
• Önceden tespit: Yıkım, bakım ve onarım işlerinden önce, yapıda asbest bulunup bulunmadığının belirlenmesi için gerekli araştırmanın yapılması.
• Maruziyetin önlenmesi ve azaltılması: Lif salımını en aza indiren çalışma yöntemleri, kapalı çalışma alanları, uygun kişisel koruyucu donanım ve temizlik önlemleri.
• Sınır değer: Havadaki asbest lifi konsantrasyonu için yönetmelikte tanımlanan mesleki maruziyet sınır değerinin aşılmaması ve düzenli ölçüm yapılması.
• Söküm çalışma planı: Asbest söküm işlerine başlamadan önce, alınacak önlemleri içeren bir çalışma planının hazırlanması ve yetkili makama bildirilmesi.
• Yetkili söküm: Asbest söküm işlerinin bu konuda yetkilendirilmiş firmalarca yapılması.
• Eğitim ve sağlık gözetimi: Asbestle çalışan kişilerin eğitimi ve sağlık gözetimi.

Bunlara ek olarak, asbestli atıkların yönetimi çevre mevzuatı kapsamındaki atık yönetimi düzenlemelerine; yıkım sürecinde ortaya çıkan diğer atıklar ise Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği'ne tabidir. Kentsel dönüşüm kapsamındaki yıkımlarda da yıkım öncesinde asbest değerlendirmesi yapılması beklenir.

Kim, neyden sorumlu?

Asbestle ilgili yükümlülükler tek bir kişide toplanmaz. Aşağıdaki tablo, tarafların genel sorumluluk alanlarını özetler; ayrıntılar yönetmelik ve sözleşmelerle belirlenir.

Malik açısından en önemli nokta şudur: asbest değerlendirmesi yaptırılmadan yıkım veya kapsamlı tadilat başlatılması, hem sağlık riski hem de idari ve hukuki sorumluluk doğurabilir.

Yetkili söküm neden önemlidir?

Asbestli malzemenin sökülmesi, sıradan bir yıkım işi değildir. Doğru yapılmadığında, yapıda yıllarca sorunsuz duran bir malzeme birkaç saat içinde çevreye yoğun miktarda lif yayabilir. Yetkili söküm çalışmalarında genellikle şu önlemler uygulanır:

• Çalışma alanının kapatılması ve gerekiyorsa negatif basınçla izole edilmesi,
• Malzemenin ıslatılarak, kırılmadan ve mümkünse bütün olarak sökülmesi,
• Çalışanların uygun solunum koruyucuları ve tek kullanımlık tulumlarla çalışması,
• Dekontaminasyon ünitelerinin kullanılması,
• Çalışma süresince ve sonrasında havada lif ölçümü yapılması,
• Asbestli atığın sızdırmaz şekilde paketlenip etiketlenmesi.

Söküm tamamlanıp alan temizlendikten sonra genel yıkım işlerine geçilebilir. Bu sıra, yıkım ve hafriyat aşamasında moloza asbest karışmasını önler.

Asbestli atık yönetimi

Asbestli atıklar tehlikeli atık kapsamındadır ve inşaat-yıkıntı atıklarıyla karıştırılmamalıdır. Genel ilkeler şöyledir:

1. Atık, sökümün yapıldığı yerde uygun ambalajlarla sızdırmaz biçimde paketlenir ve etiketlenir.
2. Geçici depolama, yetkisiz kişilerin erişemeyeceği ve lif salımını önleyecek şekilde yapılır.
3. Taşıma, tehlikeli atık taşıma lisansına sahip araçlarla yapılır ve taşıma belgeleri düzenlenir.
4. Bertaraf, yalnızca lisanslı tesislerde yapılır.
5. Tüm belgeler, olası denetimler için saklanır.

Asbestli malzemenin genel moloza karışması, tüm yığının kirlenmesine ve bertaraf sürecinin karmaşıklaşmasına yol açabilir.

Kentsel dönüşüm ve yıkım takviminde asbest

Kentsel dönüşüm projelerinde yıkım takvimi çoğu zaman sıkıştırılmış olarak planlanır: riskli yapı kararı, tahliye, abonelik kapatma, yıkım ruhsatı ve ardından yeni yapı için zemin etüdü ve proje süreçleri birbirini izler. Bu zincirde asbest değerlendirmesi atlandığında ya da sona bırakıldığında, bütün takvim aksayabilir.

Önerilen sıralama genel olarak şöyledir:

1. Riskli yapı tespiti kesinleştikten ve tahliye planlandıktan sonra, yapı boşaltılır boşaltılmaz asbest envanteri için saha incelemesi yapılır. Boş yapıda tüm hacimlere erişmek daha kolaydır.
2. Envanter sonucu, yıkım ruhsatı başvurusu için gereken diğer belgelerle birlikte hazırlanır.
3. Asbest tespit edilmişse, yetkili firmayla söküm takvimi yıkım yüklenicisinin takvimine bağlanır. Söküm tamamlanmadan genel yıkıma başlanmaz.
4. Söküm sonrası alanın temizlendiği belgelendikten sonra makineli yıkıma geçilir.

Bu yaklaşım, hem sahadaki ekiplerin gereksiz yere beklemesini önler hem de asbestli malzemenin yanlışlıkla moloza karışma riskini ortadan kaldırır. Kentsel dönüşümün genel akışı için kentsel dönüşüm sayfamıza, yıkım izni adımları için yıkım ruhsatı hizmet sayfamıza göz atabilirsiniz.

Malikler açısından pratik bir öneri de şudur: yapıda daha önce yapılmış tadilatları (çatı değişimi, tesisat yenilemesi, döşeme değişikliği vb.) ve bunların yaklaşık tarihlerini not edip envanter ekibiyle paylaşmak, incelemenin daha odaklı yapılmasına yardımcı olur. Bu bilgiler, şüpheli malzemelerin hangi dönemden kaldığını tahmin etmeyi kolaylaştırır; ancak numune ve analizin yerini tutmaz.

Sık yapılan hatalar

• "Eski bina ama asbest yoktur" varsayımı: Görünüşe bakarak karar vermek yanıltıcıdır; şüpheli malzeme analiz edilmelidir.
• Tadilatı küçük iş saymak: Bir banyo veya çatı tadilatı bile asbestli malzemeye müdahale anlamına gelebilir.
• Asbestli levhaları kırarak sökmek: Lif salımını en üst düzeye çıkarır.
• Atığı molozla birlikte göndermek: Hem çevresel hem idari sorun yaratır.
• Envanteri yükleniciyle paylaşmamak: Sahadaki ekip riskten habersiz çalışır.